Drukuj
Odsłony: 739

Przez wiele lat rozwój cywilizacyjny szedł w kierunku jednostronnym, czyli nastawiony był przede wszystkim na eksploatację zasobów naturalnych oraz konsumpcję. Takie podejście przyczyniło się braku zainteresowania kwestiami związanymi z zanieczyszczaniem środowiska przyrodniczego, a co się z tym wiąże kosztami społecznymi.

Sytuacja stała się na tyle poważna, że zmiany musiały przyjść i stało się tak dopiero w drugiej połowie XX wieku, kiedy pojawiła się koncepcja zrównoważonego rozwoju. W krótkim czasie stała się wiodącą strategią rozwoju społeczno – gospodarczego w skali nie tylko państw Unii Europejskiej, ale i w skali świata. Działania podejmowane w tym zakresie przeniesione zostały również na poziom jednostek samorządów terytorialnych, przez co zarówno władza rządową jak i samorządową mają obowiązek działać zgodnie z jej zasadami. Aspekt ekologiczny nabrał większego znaczenia, stał się podstawą i niejako warunkiem przy szeroko rozumianym rozwoju, który dotyczy zarówno społeczeństwa jak i gospodarki.  Od tej pory miasta i państwa się świata muszą realizować swoje zamierzenia i działania w parze razem z odpowiednim traktowaniem środowiska przyrodniczego, gdyż dostrzeżono jego wielkie znaczenie, a także to, że bez odpowiedniego do niego podejścia skutki mogą katastrofalne.

 

Oczywistym jest fakt, że środowisko naturalne spełnia ogromną rolę od początku istnienia ludzkości. Wykorzystując je człowiek poprzez swoje działania dążył do swojego rozwoju, nie bacząc na konsekwencje swoich czynów. W kolejnych latach zwiększała się liczba ludności, a co za tym idzie nasilała się ingerencja człowieka w naturę. W dużym stopniu przyczyniła się do tego rewolucja przemysłowa. Nastąpił szybki proces urbanizacji, który pociągnął za sobą negatywne oddziaływanie na środowisko przyrodnicze m.in. liczne katastrofy ekologiczne. Po pewnym czasie zaczęto zauważać, iż dalszy postęp może przynieść katastrofalne skutki. Sama koncepcja zrównoważonego rozwoju pojawiała się jako odpowiedź na zaistniałą sytuację gospodarczą świata w latach 60 sześćdziesiątych XX wieku. Pojawiło się wiele zagrożeń, które mogły zakłócić dotychczasowy rozwój państw. Tych zagrożeń upatrywano m.in. w „wysokim wzroście demograficznym, szybkim zużywaniu zasobów naturalnych, narastającym zanieczyszczeniu środowiska, niezaspokojeniu podstawowych potrzeb coraz większych grup ludzi oraz głębokiej destabilizacji systemów przyrodniczych i społeczno – ekonomicznych.”. W potocznym znaczeniu zrównoważony rozwój to taki, w którym poszczególne rodzaje zasobów (w tym zasobów naturalnych) są wykorzystywane racjonalnie, przez co rozwój  jest trwały i odbywa się bez szkody dla przyszłych pokoleń. W Polsce zasada zrównoważonego rozwoju ma rangę konstytucyjną, która mówi: „Rzeczpospolita Polska […] zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju”. Powyższy zapis w Konstytucji ma swoje odzwierciedlenia w ustawie prawo ochrony środowiska, gdzie definiowany jest jako: „taki rozwój społeczno – gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczeństw lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń”.  Zrównoważony i trwały rozwój jest jednym z głównych wyzwań współczesnego świata. Jest to podejście do rozwoju, które łączy ze sobą trzy elementy, mianowicie gospodarkę, społeczeństwo i środowisko. Przy tym idea zrównoważonego rozwoju musi łączyć i kształtować te trzy elementy razem.

 

Z pojęciem rozwoju wiąże się tez podejście do jakości życia społeczeństwa. W dzisiejszych czasach rozwój powinien być nastawiony na zwiększenia i polepszanie warunków życia na danym obszarze, przez co zwiększa się poziom życia jego mieszkańców. Należy zaznaczyć, że bardzo ważny jest udział terenów zielonych miast, gdyż nie tylko przyczynia się do poprawienia warunków ekologicznych na danym terenie, ale za ich pomocą mogą być realizowane różne funkcje społeczne. Ważne jest dostrzeżenie wartości i korzyści jakie określone elementy infrastruktury miasta mogą przyczyniać się nie tylko do poprawy stanu środowiska, ale także do rozwoju społecznego. Niewątpliwie w Polsce, ale także w Europie takim elementem są Rodzinne Ogrody Działkowe (ROD), które stanowią składnik przyrody naturalnej i składnik codziennego życia ludzi, którzy z nich korzystają. Polska po transformacji ustrojowej uczyniła duży krok w kierunku ochrony środowiska i idei zrównoważonego rozwoju. Nowe ustawodawstwo kładzie większy nacisk na formułowanie polityki ekologicznej państwa, programów i strategii związanych zarówno z ochroną środowiska naturalnego, jej zasobów i składników przyrodniczych jak i koncepcją zrównoważonego rozwoju.

 

W Polsce wielkie miasta to ośrodki poprzemysłowe, kulturotwórcze i miejsce koncentracji różnego rodzaju usług. Co to oznacza dla zwykłego mieszkańca danego miasta? Oznacza tyle, że np. w jego sąsiedztwie powstają nowe budowle o charakterze usługowym czy handlowym, rozwija się infrastruktura, pojawiają się nowe osiedla mieszkaniowe. W ciągu lat miasta rozwijają się na tyle szybko, że obszary leżące kiedyś poza centrum miast, zamieniają się w obszary o zintensyfikowanej zabudowie. Wynika to z ciągłego rozprzestrzeniania się i rozwoju miasta. Pozostaje jednak kwestia codziennego życia mieszkańca miasta i jego wypoczynek, bowiem w wyniku tego rozwoju miejsc związanych z terenami zielonymi w pewnym sensie zaczyna brakować.  W tym miejscu najbardziej istotne znaczenie dla mieszkańca miasta są parki, zieleńce, bulwary i ogrody działkowe. Niewątpliwe zachowanie terenów zielonych w miastach i działania ochronne mają wielkie znaczenie dla ich mieszkańców. Poza tym ma to ścisły związek z jakością życia mieszkańców miast. Wyobraźmy sobie miejsce gdzie nie ma żadnych roślin, drzew, ogólnie terenów gdzie człowiek miałby jakikolwiek kontakt z przyrodą. Zamiast tego widać fabryki, hale produkcyjne, budynki i unoszący się w powietrzu smog. W tak opisanym otoczeniu warunki życia człowieka wyglądaj marnie. Człowiek nie spełni tu swoich potrzeb związanych z kontaktem z przyrodą, bowiem od zawsze jest on jej integralną częścią. Warunki bytowe w takim środowisku stoją na niskim poziomie, tak samo sam fakt zdrowego życia w takim terenie stoi pod znakiem zapytania. Wymienione elementy mają istotne znaczenie dla poziomu życia mieszkańca miasta.

 

Nawiązując do wcześniejszych rozważań, ROD stanowią zieleń o specjalnym przeznaczeniu. Ich rola sprowadza się do stworzenia terenów zieleni, spełniających określone warunki z przeznaczeniem do użytkowania przez działkowców zrzeszonych w Polskim Związku Działkowców i innych stowarzyszeniach ogrodowych. ROD spełniają pozytywną rolę w urbanistyce i ekosystemie miast i gmin. Zgodnie z ustawą o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym gminy jako podstawę działań przyjmują ład przestrzenny i zrównoważony rozwój. Ten zaś podchodzi do środowiska przyrodniczego w sposób zapewniający jego ciągłe i efektywne funkcjonowanie. Niewątpliwie ogrody działkowe poprzez swoje funkcje dbają o środowisko przyrodnicze, a co za tym idzie tworzą odpowiedni ekosystem miasta. Ponadto ich funkcjonowanie polega na przywracaniu społeczności i przyrodzie terenów zdegradowanych, ochronie środowiska przyrodniczego, kształtowaniu zdrowego otoczenia człowieka, pozytywnym wpływie na warunki ekologiczne w miastach, ochronie składników przyrody oraz poprawie warunków bytowych społeczności miejskich. Wynika z tego fakt, iż ogrody działkowe jako tereny zielone  odgrywają szczególną i ważną rolę w zadaniu ochrony i rozwoju środowiska przyrodniczego, które między innymi spoczywa na władzach miast. Gminy posiadając osobowość prawną są podmiotem odpowiedzialnym za stan środowiska przyrodniczego i jego ochronę w obszarze swojego działania. Ponadto ustawa o ROD także nakłada pewne obowiązki w stosunku do ogrodów działkowych, gdyż zgodnie z art. 6 ustawy o ROD, organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego mają obowiązek tworzyć warunki dla rozwoju rodzinnych ogrodów działkowych, czyli tym samym zapewnić rozwój terenów zielonych miast. Istotne także z punktu widzenia ochrony przyrody są zapisy mówiące o tym, że Rodzinne Ogrody Działkowe jako tereny zielone podlegają ochronie przewidzianej w przepisach o ochronie gruntów rolnych i leśnych, a także w przepisach dotyczących ochrony przyrody i ochrony środowiska. Jest to szczególnie ważne, gdyż ogrody działkowe znajdują się przede wszystkim na gruntach rolnych, stąd ważne uwzględnienie ich ochrony także w innych aktach prawnych.

 

Istotny jest również fakt, dotyczący powstawania ogrodów działkowych, a przede wszystkim terenów na jakich owe ogrody powstawały. Były to najczęściej nieużytki, tereny biologicznie zdegradowane, grunty podmokłe, wysypiska śmieci czy hałdy pokopalniane w przypadku Śląska. W ciągu lat ich wartości estetyczne na tyle wzrosły, że stały się pięknymi terenami zieleni miejskiej. Osiągnięcie takiego założenia wymagało wielu nakładów finansowych i oczywiście pracy zarówno poszczególnych działkowców jak i wszystkich struktur Polskiego Związku Działkowców.

 

Ogrody działkowe to nie tylko skupisko działek, ale miejsce, które pełni wiele ważnych funkcji. Sprowadza się to do kilku najważniejszych założeń i faktów, które wskazują, że ROD stanowią w Polsce:

 

Elementem zielonej infrastruktury miasta są właśnie tereny Rodzinnych Ogrodów Działkowych. Powstałe na obszarach zdegradowanych pod względem środowiska przyrodniczego, nieużytkach, hałdach, gdzie dzięki włożonej pracy ludzi stały się miejscem, gdzie zapewnia się kontakt z przyrodą, kontakt z ludźmi, kontakt z pracą, a przy tym pełnią istotne funkcje z punktu widzenia ekologii i społeczeństwa. Polski Związek Działkowców jako organizacja zajmująca się rozwojem ogrodnictwa działkowego w Polsce przyczyniła się do takiego stanu rzeczy. Od ponad 30 lat kontynuuje ten kierunek działań, który tak naprawdę narodził się wiele lat wcześniej, a jego obraz nawiązujący do współczesnych ogrodów działkowych sięga końca XIX wieku.

 

Przez lata Rodzinne Ogrody Działkowe stały się znaczącym miejscem w krajobrazie Polski. Zajmowany teren ponad 44 tyś. hektarów ziemi zostaje użytkowany przez prawie milion obywateli. Ogrody działkowe dzięki przysługującej ochronie prawnej cały czas się rozwijają. Działka stała się nie tyko miejsce spędzania wolnego czasu, ale pewnego rodzaju dobrobytem, gdyż często jest to jedyna forma aktywności. 

 

Wszystko to sprowadza się do słusznych działań podejmowanych przez PZD i zgodnych z zasadami koncepcji zrównoważonego rozwoju, gdyż działania te odnoszą się do utrzymania ładu środowiskowego, którego celem  jest ograniczanie degradacji środowiska, ciągłej poprawy jego stanu oraz wdrażanie zintegrowanych systemów ochrony środowiska.

 

Ponadto funkcjonowanie Rodzinnych Ogrodów Działkowych i działania podejmowane na ich rzecz przez Polski Związek Działkowców odnoszą się do trzech głównych celów idei zrównoważonego rozwoju. Mianowicie celu ekologicznego, ekonomicznego i społecznego. Podsumowując wcześniejsze wnioski należy stwierdzić, że cel ekologiczny osiągany jest przez funkcje ochronne środowiska przyrodniczego, cel ekonomiczny poprzez wzrost dostępności do użytecznych dóbr i zaspakajanie podstawowych potrzeb, a cel społeczny poprzez współudział w życiu społecznym oraz zapewnienie pewnego poziomu sprawiedliwości społecznej.

 

Założenia zrównoważonego rozwoju są jak najbardziej słuszne i powinny znaleźć uznanie wszędzie, gdyż nie przestrzeganie ich może wiązać się z katastrofalnymi skutkami. Przeglądając literaturę dotyczącą zrównoważonego rozwoju, natknąłem się na hasło „Titanic XXI wieku”. Pasażerowie tego statku do końca nie byli świadomi zagrożenia jakie ich spotkało, gdyż przecież statek miał być niezatapialny. Titanic jest dziś metaforą sytuacji jaka ma miejsce na naszej planecie. Ludzie nie dostrzegają zagrożeń, nie zmieniają swoich zachowań albo ignorują pojawiające się sygnały ostrzegawcze co w konsekwencji może kiedyś doprowadzić do katastrofy na skalę globalną. Miejmy nadzieje, że tak się nigdy nie stanie.

 

Mateusz Macianty – Dyrektor Biura